Viveka chudamani Shlokas 41 to 50

॥ श्रीमच्छङ्करभगवत्पादविरचितो विवेकचूडामणिः ॥ मूलश्लोक: ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितै: पूतै: सुशीतै: सितै: युष्मद्वाक्कलशोज्झितै: श्रुतिसुखै: वाक्यामृतै: सेचय । सन्तप्तं भवतापदावदहनज्वालाभिरेनं प्रभो धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगते: पात्रीकृता: स्वीकृता: ॥૪१॥ पदविभाग: ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितै: पूतै: सुशीतै: सितै: युष्मद्वाक्कलशोज्झितै: श्रुतिसुखै: वाक्यामृतै: सेचय  सन्तप्तं भवतापदावदहनज्वालाभि: एनं प्रभो  धन्या: ते भवदीक्षणक्षणगते: पात्रीकृता: स्वीकृता:  पदार्थ: ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितै: - ब्रह्मानन्दरस-अनुभूतिकलितै: पूतै: - पवित्रै:  सुशीतै: - सम्यक् शीतै: सितै:- निर्मलै: युष्मद्वाक्कलशोज्झितै: - युष्मद्वाक्कलशोज्झुतै: श्रुतिसुखै: - कर्णानन्ददायकै: वाक्यामृतै: - वाक्यामृतै:  सेचय - स्नापय सन्तप्तं -संदग्धम् भवतापदावदहनज्वालाभि: - संसारताप-वनदहन-ज्वालाभि: प्रभो  - हे सर्वशक्त धन्या: - भाग्यवन्त: ईक्षणक्षणगते: - ईक्षणक्षणगते:  पात्रीकृता: - अर्हता: स्वीकृता: - स्वीकृता: अन्वय: हे प्रभो ! ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितै: पवित्रै: सुशीतै: सितै: युष्मद्वाक्कलशोज्झितै: श्रुतिसुखै: वाक्यामृतै: भवतापदावदहनज्वालाभि:  सन्तप्तं एनं सेचय । भवतं ईक्षणक्षणगते: पात्रीकृता: स्वीकृता:   ते  धन्या: । तात्पर्यम् हे प्रभो ! ब्रह्मानन्दरसं अनुभूतिकलितै: पूतै:  सम्यक् शीतै: सितै:तव-वाक्कलश-उज्झितै: श्रुतिसुखै:  वाक्यामृतै: संसारताप-वनदहनज्वालाभि: सन्तप्तं एनं स्नापय । तव ईक्षण-क्षणगते: पात्रीकृता:  स्वीकृता:  ते  धन्या: एव । व्याकरणम् सन्धि: धन्या: + ते - विसर्गसकार: मूलश्लोक: कथं तरेयं भवसिंधुमेतं का वा गतिर्मे कतमोस्त्युपाय: । जाने न किंचित्कृपयाव मां प्रभो संसारदु:खक्षतिमातनुष्व ॥૪२॥ पदविभाग: कथं तरेयं भवसिंधुं एतं का वा गति: मे कतम: अस्ति उपाय: जाने न किंचित् कृपया अव मां प्रभो  संसारदु:खक्षतिम् आतनुष्व पदार्थ: कथं - कथम् तरेयं - तरेयम् भवसिंधुम् - संसारसागरम् एतं - बहुविध-दुर्वार-दु:खजालजटिलं गति: - मार्ग: मे - मह्यम् कतम: - किञ्चित् अस्ति - भवति उपाय: - मार्ग: न जाने - न विद्धि कृपया - दयया अव - रक्ष प्रभो - हे प्रभो संसारदु:खक्षतिम् - संसारेण-भवदु:खम् आतनुष्व - जही अन्वय: हे प्रभो ! एतं भवसिंधुं कथं तरेयं ?  मे का वा गति: ? उपाय:  कतम: अस्ति? (अहं) किंचित् न जाने ।  कृपया माम् अव । संसारदु:खक्षतिम् आतनुष्व । तात्पर्यम् हे प्रभो बहुविध-दुर्वार-दु:खजालजटिलं  संसारसागरं अहं  कथं तरेयं ? मह्यं का वा गति: ? उपाय:   कतम: अस्ति? (अहं) किंचित् न जाने । कृपया माम् रक्ष । संसारिक-शोकं समूलघातं  जही । व्याकरणम् सन्धि: गति: + मे - विसर्गरेफ: कतम: + अस्ति - विसर्गउकार: अस्ति+ उपाय: - यण्सन्धि: कृपया + अव - सवर्णदीर्घसन्धि: मूलश्लोक: तथावदन्तं शरणगतं स्वं संसारदावानलतापतप्तम् । निरीक्ष्य कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या दद्यादभीतिं सहसा महात्मा ॥૪३॥ पदविभाग: तथा वदन्तं शरणगतं स्वं संसारदावानलतापतप्तम् निरीक्ष्य कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या दद्यात् अभीतिं सहसा  महात्मा  पदार्थ: तथा - तस्मिन् समये वदन्तं - प्रार्थयन्तम् शरणगतं - शरणगतम् स्वं - स्वात्मानम् संसारदावानलतापतप्तम् - सम्सारवनदग्धम् निरीक्ष्य - दृष्ट्वा कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या - दयारसेनदृष्ट्या दद्यात् - दद्यात् अभीतिं - अभयम् सहसा - सद्य एव महात्मा - गुरु: अन्वय:   तथा वदन्तं स्वं शरणगतं संसारदावानलतापतप्तम् (तम्) महात्मा कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या निरीक्ष्य सहसा  अभीतिं दद्यात् । तात्पर्यम् भगवान् श्री आदिशङ्कराचार्य: उपदेशविधिं वदति ।  इत्थं भक्त्या प्रार्थितं (पूर्वश्लोकपर्यन्तं) तथा वदन्तं  स्वं शरणगतं भवसागर-वनाग्निना-तप्तं  शिष्यं महात्मा कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या सम्यक् वीक्ष्य  सहसा अभयं  दद्यात् । श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतत् व्रतं मम । इति उक्तवान् । व्याकरणम् सन्धि: दद्यात् + अभीतिम् - जशत्वसन्धि: मूलश्लोक: विद्वान् स तस्मा उपसत्तिमीयुषे मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे । प्रशान्तचित्ताय शमान्वित‍ाय तत्त्वोपदेशं कृपयैव कुर्यात् ॥૪૪॥ पदविभाग: विद्वान् स: तस्मै उपसत्तिम् ईयुषे मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे  प्रशान्तचित्ताय शमान्वित‍ाय तत्त्वोपदेशं कृपया एव कुर्यात्  पदार्थ: विद्वान् - ब्रह्मवित्तम:  स: - ज्ञानि  तस्मै - तस्मै उपसत्तिम् - विधिवत् समीपे ईयुषे - गताय  मुमुक्षवे - मोक्षं कामयमानाय साधु यथोक्तकारिणे - सम्यक् विहितानुष्ठात्रे प्रशान्तचित्ताय - प्रशान्तचित्ताय शमान्वित‍ाय - निगृहीत- बहिरिन्द्रियाय तत्त्वोपदेशं - तत्त्वोपदेशं कृपया - दयया कुर्यात् - कुर्यात् अन्वय:   स: विद्वान्  उपसत्तिम् ईयुषे मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे  प्रशान्तचित्ताय शमान्वित‍ाय तस्मै तत्त्वोपदेशं कृपया एव कुर्यात् । तात्पर्यम् स: ब्रह्मवित्तम: ज्ञानी   विधिवत् समीपं गताय मुमुक्षवे सम्यक् विहितानुष्ठात्रे देहादिब्रह्मपर्यन्तभोग्यवस्तुन: विरज्य शमादिषट्कमुक्ताय तस्मै तत्त्वोपदेशं कृपया एव कुर्यात् ।  अयं विषय: मुण्डकोपनिषत् प्रथमोध्याये द्वितीयखण्डे तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक्प्रशान्तचित्ताय  शमानविताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ एवम् अस्ति । व्याकरणम् सन्धि: स: + तस्मै - विसर्गलोप: तस्मै + उपसत्तिम् - यान्तवान्तादेशसन्धि: कृपया + एव - वृद्धिसन्धि: मूलश्लोक: माभैष्ट विद्वंस्तव नास्त्यपाय: संसारसिन्धोस्तरणेस्त्युपाय: । येनैव याता यतयोस्य पारं तमेव मार्गं तव निर्दिशामि ॥૪५॥ पदविभाग: मा भैष्ट विद्वन् तव नास्ति अपाय: संसारसिन्धो: तरणे अस्ति उपाय: । येन एव याता यतय: अस्य पारं तम् एव मार्गं तव निर्दिशामि  पदार्थ: मा भैष्ट - भयं माभूत् विद्वन् - हे विद्वन् अपाय: - अपाय: संसारसिन्धो: - भवसागरम् तरणे - तारयितुं अस्ति - अस्ति  उपाय: - मार्ग: येन - येन मार्गेन याता: - प्राप्ता:  यतय: -मुनय: पारं - अन्तम्  मार्गं - मार्गम्  तव - तुभ्यम् निर्दिशामि - उपदिशामि अन्वय:   हे  विद्वन् मा भैष्ट ।  तव  अपाय: नास्ति । संसारसिन्धो: तरणे  उपाय: अस्ति। यतय: येन एव   अस्य पारं याता: तं मार्गं  एव तव (तुभ्यं)  निर्दिशामि । तात्पर्यम्   अस्मिन् श्लोके गुरु: शिष्याय धैर्यं वदति । हे विद्वन् ते भयं माभूत् । तुभ्यं कोsपि  अपाय: नास्ति ।  भवसागरतरणे मार्ग: अस्ति । येन मार्गेन यतय: अस्य सम्सारस्य पारं प्राप्ता:  तम् मार्गं तुभ्यम् अहं  निर्दिशामि । भगवान् श्रीकृष्ण: न हि कल्याणकृत् कश्चित् दुर्गतिं गच्छति इति  उक्तवान् । (श्रीमद्भगवद्गीता ६.૪०) व्याकरणम् सन्धि: विद्वन् + तव - सत्वसन्धि: न + अस्ति - सवर्णदीर्घसन्धि: अस्ति + अपाय: - यण्सन्धि: संसारसिन्धो: + तरणे - विसर्गसकार: अस्ति + उपाय: - यण्सन्धि: येन + एव - वृद्धिसन्धि:  याता: +  यतय: - विसर्गलोप: . यतय; + अस्य - विसर्गउकार: मूलश्लोक: अस्त्युपायो महान् कश्चित् संसारभयनाशन: । तेन तीर्त्वा भवाम्भोधिं परमानन्दमाप्स्यसि ॥૪६॥ पदविभाग: अस्ति उपाय: महान् कश्चित् संसारभयनाशन:  तेन तीर्त्वा भवाम्भोधिं परमानन्दम् आप्स्यसि  पदार्थ: अस्ति - भवति उपाय: - मार्ग: महान् - मह‍ान् कश्चित् - कश्चित् संसारभयनाशन: - भवसागरभयनाशन: तेन - तेन मार्गेन तीर्त्वा - अविद्यां भंक्त्वा भवाम्भोधिं - दुस्तरं संसारसागरम् परमानन्दम् - शाश्वतं संतोषम् आप्स्यसि - आप्स्यसि अन्वय:   संसारभयनाशन: महान् कश्चित् उपाय: अस्ति । तेन  भवाम्भोधिं तीर्त्वा  परमानन्दम् आप्स्यसि । तात्पर्यम्   हे विद्वन् ! भवसागरतारणे महान् कश्चित् उपाय: अस्ति । तेन वक्ष्यमाणोपायेन दुस्तरं सम्सारसागरं  तीर्त्वा तन्मूलभूतां अविद्यां भंक्त्वा शाश्वतं सन्तोषं प्राप्स्यसि । व्याकरणम सन्धि: अस्ति + उपाय: - यण्सन्धि:   मूलश्लोक: वेदान्तार्थविचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् । तेनात्यंतिकसंसारदु:खनाशो भवत्यनु ॥૪७॥ पदविभाग: वेदान्तार्थविचारेण जायते ज्ञानम् उत्तमम् तेन आत्यंतिकसंसारदु:खनाश: भवति अनु  पदार्थ: वेदान्तार्थविचारेण - वेदान्तेषु उक्तै: मन्त्रार्थविचारै: जायते - जायते  ज्ञानम् - आत्मज्ञानम्  उत्तमम् - श्रेष्ठम्  तेन - तेन निर्णयेन आत्यंतिकसंसारदु:खनाश: - आत्यन्तिक-संसारदु:खनाश: भवति - प्राप्यते  अनु - अनु अन्वय:   वेदान्तार्थविचारेण   उत्तमम् ज्ञानम् जायते । तेन अनु आत्यंतिकसंसारदु:खनाश: भवति । तात्पर्यम् अस्मिन् श्लोके भगवान् श्रीआदिशंकराचार्य: संसारभयनाशनाय उपायं वदति ।  वेदान्तेषु उक्तै: मन्त्रार्थविचारै:   उत्तमम् ज्ञानम् जायते । तेन निर्णयेन आत्यन्तिकसंसारदु:खनाश:  भवति । व्याकरणम् सन्धि: तेन + आत्यंतिकसंसारदु:खनाश:- सवर्णदीर्घसन्धि: आत्यंतिकसंसारदु:खनाश: + भवति - विसर्गउकार:   मूलश्लोक: श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान् मुमुक्षो: मुक्तेर्हेतून् वक्ति साक्षाच्छ्रुतेर्गी: । यो वा एतेष्वेव तिष्ठत्यमुष्य मोक्षोsविद्याकल्पिताद्देहबन्धात् ॥ ૪८॥ पदविभाग: श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान्  मुमुक्षो: मुक्ते: हेतून् वक्ति साक्षात् श्रुते: गी:  य: वा एतेषु एव तिष्ठति अमुष्य मोक्ष: अविद्याकल्पितात् देहबन्धात्  पदार्थ: श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान् -श्रद्धभक्तिध्यानयोगान् मुमुक्षो: - मोक्तुमिच्छो: मुक्ते: हेतून् - बन्धनिवृत्ते: हेतून् वक्ति - वदति साक्षात् - साक्षात् श्रुते: गी: - वेदवाक्यै: य: - य: नर: तिष्ठति -  तिष्ठति अमुष्य - तस्य मोक्ष: - मोक्ष: अविद्याकल्पितात् - अविद्यया कल्पितान् देहबन्धात् - शरीरबन्धात् अन्वय:   श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान् मुमुक्षो: मुक्ते: हेतून्  साक्षात् श्रुते: गी: वक्ति । य: वा एतेषु एव तिष्ठति अमुष्य : अविद्याकल्पितात् देहबन्धात् मोक्ष: (भविष्यति) । तात्पर्यम श्रद्धा-भक्ति:-ध्यान-योगान् मोक्तुमिच्छो: मुक्ते: हेतून् इति वेदवाक्यानि वदन्ति ।  य: वा एतेषु साधनेषु एव स्थिरं प्रयन्तं करोति तस्य  अविद्यया कल्पितात् देहबन्धात् मोक्ष: भविष्यति । व्याकरणम् सन्धि:   मुक्ते: + हेतून् - विसर्गरेफ:  साक्षात् + श्रुते: - श्चुत्वसन्धि: छत्वसन्धि: श्रुते: + गी: - विसर्गरेफ: य: + वा - विसर्गउकार: एतेषु + एव - यान्तवान्तादेशसन्धि: तिष्ठति + अमुष्य - यण्सन्धि: मोक्ष: - अविद्याकल्पितात् - विसर्गउकार: पूर्वरूपसन्धि: अविद्याकल्पितात् + देहबन्धात्  - जश्त्वसन्धि: मूलश्लोक: अज्ञानयोगात्परमात्मनस्तव ह्यनात्मबन्धस्तत एव संसृति: । तयोर्विवेकोदिरबोधवह्नि: अज्ञानकार्यं प्रदहेत्समूलम् ॥૪९॥ पदविभाग: अज्ञानयोगात् परमात्मन: तव हि अनात्मबन्ध: तत:  एव संसृति:  तयो:  विवेकोदिबोधवह्नि: अज्ञानकार्यं प्रदहेत् समूलम्  पदार्थ: अज्ञानयोगात् - अनाद्यविद्यासंबन्धात् परमात्मन: - परमात्मन: तव - तुभ्यम्  अनात्मबन्ध: - अनात्मसु आत्मबुद्धि: संसृति: - जननमरचक्र: तयो:  - आत्मानात्मयो: विवेकोदितबोधवह्नि:- विवेकेन उदित: साक्षात्काररूपाग्नि: अज्ञानकार्यं - अज्ञानस्य कार्यम्  प्रदहेत् - प्रकर्षेण भस्मीकुर्यात्  समूलम् - समूलम् अन्वय:  परमात्मन: तव अज्ञानयोगात्  हि अनात्मबन्ध: (भवति) । तत:  एव संसृति: तयो:  विवेकोदितबोधवह्नि:  अज्ञानकार्यं  समूलम् प्रदहेत् तात्पर्यम् परमात्मन: तव अज्ञानयोगात्  हि अनात्मबन्ध: संसृति: च  भवति । तत:  आत्मानात्मविवेक- उदितबोधवह्नि: अज्ञानकार्यं  समूलम् प्रदहेत् । व्याकरणम् सन्धि:    परमात्मन: + तव - विसर्गसकार:  हि + अनात्मबन्ध:- यण्सन्धि: अनात्मबन्ध: + तत: - विसर्गसकार: तत: +  एव - विसर्गलोप: तयो: +  विवेकोदितबोधवह्नि: - विसर्गरफ: विवेकोदितबोधवह्नि: + अज्ञानकार्यं - विसर्गरेफ: मूलश्लोक: शिष्य उवाच कृपया श्रूयतां स्वामिन्प्रश्नोsयं क्रियते मया । यदुत्तरमहं श्रुत्वा कृतार्थ: स्यां भवन्मुखात् ॥ पदविभाग: शिष्य: उवाच  कृपया श्रूयतां स्वामिन्प्रश्न: अयं क्रियते मया यत् उत्तरम् अहं श्रुत्वा कृतार्थ: स्यां भवन्मुखात्  पदार्थ: कृपया - दयया श्रूयतां -  श्रूयताम् स्वामिन् - हे स्वामिन् प्रश्न: - सन्देह: अयं - अयम् क्रियते - क्रियते उत्तरम् - उत्तरम्  श्रुत्वा - आकर्ण्य  कृतार्थ: - सफल:  स्यां - स्याम् भवन्मुखात् - भवत: मुखात्  अन्वय:  हे स्वामिन् ! कृपया श्रूयताम् । मया अयं प्रश्न: क्रियते । यत् उत्तरम् भवत: मुखात् अहं श्रुत्वा कृतार्थ:  स्याम् ( तत् कृपया वदतु) । तात्पर्यम्  शिष्य: गुरुं प्रार्थ्य एतं श्लोकं पृच्छति । हे स्वामिन् ! कृपया श्रूयताम् ।  मया अयं प्रश्न: क्रियते । यत् उत्तरम् भवन्मुखात् अहं श्रुत्वा  कृतार्थ: स्याम्  तत् उत्तरं कृपया वदतु । व्याकरणम् सन्धि: प्रश्न: + अयम् - विसर्गलोप: यत् + उत्तरम् - जश्त्वसन्धि: . नमो नम: श्रीगुरुपादुकाभ्याम् । ~ शरवण: